Zee van tijd

Soms lijkt de tijd voorbij te razen, dan kabbelen de dagen weer rustig voort.
Maar elke dag zijn de golven weer een beetje anders.
En toen werd ik opeens uitgenodigd om op de basisschool van Naoshima een dagje 'sensei' te zijn: een verhaaltje vertellen over mijn land, om vervolgens de klassen rond te gaan om met de kinderen te kletsen en te spelen. Dat klonk leuk, als iets uit mijn studietijd in Japan. Nog moe van voorgaande werkdagen, klom ik met frisse moed om half 8 op de fiets, op weg naar het bijna futuristisch ogende witte schoolgebouw uit de jaren 70, ontworpen door Ishii Kazuhiro. Vanaf de fietsenstalling op het dijkje liep ik een trap af naar beneden, en liep over het speelveld omringd door groene bergen en gele ginkobomen. Geen speeltoestellen, maar wel twee grote olifanten, een moeder en een kalfje. Het was even zoeken waar de ingang was, en bij binnenkomst moest ik weer even kijken hoe alle gangetjes verbonden waren met de binnenplaats. Het was een soort doolhof.

Algauw kwam ik in de gang de hoofdleraar tegen die mij begeleidde. Eerst naar het kamertje naar het schoolhoofd voor de begroeting, vervolgens naar het lege podium van de gymzaal om het 'opkomen' te repeteren. Daarna kreeg ik een kopje groene thee in de lerarenkamer. Alles leek goed ingestudeerd en volgens plan te gaan, maar dit is een basisschool. Hoe zou het zijn om in de gymzaal voor alle kinderen van Naoshima te presenteren? Veel tijd om me druk te maken had ik niet meer... "Zullen we gaan?" Met de hoofdleraar liep ik richting de zaal, langs alle kinderen en leraren. Geamuseerde en bezorgde blikken maakten de opkomende nervositeit er niet minder op. Maar alles zou veranderen toen ik er eenmaal stond, de microfoon pakte en begon met praten. Over weidse groene poldervelden, gevlekte koeien, koekhappen op Koningsdag.
De kinderen. Dinsdagochtend 8 uur. Sommigen knikkebolden, vielen bijna in slaap... heel begrijpelijk! Tot mijn blijdschap waren er ook kinderen die aandachtig luisterden. Grote ogen, open monden, soms gekruld in een glimlach. En armpjes in de lucht zodra ik een vraag stelde.

"Wat eten jullie het liefste tijdens de winter?"
"Oden!" "Warme dingen!" "Nabe!" "Udon!" "Curry!" "Stoofpot!"
Vele kleine stemmen leken opeens heel groot in de gymzaal.
"In Nederland vinden wij dat soort warme dingen ook lekker in de winter."
Ik was onder de indruk. Opsommingen van dingen die lekker zijn, er kwam geen einde van.
Nog leuker werd het toen ik een plaatje van een 'bekende Nederlander' liet zien.
"Miffy!! Dat is Miffy! Lees jij ook graag Miffy? Wij lezen dat ook heel graag!"
Ik vertelde ze dat ik Nijntje boekjes ook allemaal gelezen heb en ze heel leuk vind.

De presentatie kwam hierbij tot een einde, maar gesprekken over 'leuke dingen' nog lang niet.
Bij een wandeling door de gang kwamen twee schattige groep 3'ers op me aflopen. Een klein meisje met veel sproetjes dat mij steeds een handje wilde geven. De jongetjes die naar de lerarenkamer renden om mij een model van een bekende vis uit de Seto zee wilden laten zien. En vervolgens de serieuze gezichten van de kinderen uit groep 7, die van alles wilden weten over Nederland, Benesse House en alles wat er maar te weten valt.
"Wat is frog en cat eigenlijk voor beeld?"
"Wat is de laagste berg in Nederland?"
"Kun je vanaf Nederland al het noorderlicht zien?"
"Drinken jullie in Nederland ook orangina?"
De uiteenlopendheid van vragen maakten mij blij.
De ijverigheid waarmee zij mijn antwoorden opschreven, verbaasde mij. Steeds zag ik hen weer schreven op het blaadje voor hen. Ook de kleuren van de Nederlands vlag die ik zojuist op het bord had getekend, mochten niet ontbreken.

Ten slotte mocht ik in in groep 4, waar de stoelen al in een kring stonden, spelletjes spelen met de kinderen. Eerst een spelletje pret met Engels: "What color do you like?" Riepen we in koor, klappend in onze handen. Vervolgens noemde het kindje in het midden van de kring een kleur. En als je favoriete kleur genoemd werd, moest je snel naar de andere kant van de klas rennen, en proberen om de lege stoel van een ander in te pikken. Natuurlijk is er altijd net een stoel te weinig... waardoor er altijd iemand in het midden overblijft. En dan is het tijd voor een spelletje dieren nadoen.
"Gorilla!!" Riepen we. En opeens veranderde het jongetje in het midden in een echte gorilla, die de klas rondrent met vuisten in de lucht, oe oe roept en iedereen achterna rent.
Gegil en gelach bij het wegrennen voor Bokito.
Samen spelen en samen lachen. Omdat we hetzelfde leuk vinden.

Verwondering hebben voor de wereld om je heen. Daar hoef je toch geen kind voor te zijn?
Op een dag werd ik uitgenodigd om een avontuur te beleven op een onontdekte blek. Op Naoshima, het eiland dat ik al dacht te kennen. Maar blijkbaar toch nog niet zo goed als verwacht...
Al eerder had ik het evenement zien langskomen op Facebook: "Samen kerstversieringen maken van planten van Naoshima." Met foto's van vorig jaar. Lachende deelnemers met zelfgemaakte kerstkransen, een tafel bezaaid met groene kersttakken. Dat wilde ik wel eens proberen.
Ik kreeg een berichtje terug van de organisator.
"Zullen wij dan wat vroeger afspreken om samen materiaal te verzamelen?"
"Dat klinkt leuk! Wat voor materiaal is dat dan en waar gaan we zoeken?"
"Als ik dat verklap is het niet leuk meer! Laten we om 10 uur afspreken bij het koffiezaakje in Miyanoura."
En zo liet ze mij in nieuwsgierigheid achter.

De volgende dag vertrokken we na een heerlijk kopje koffie en vele gesprekken met de praatgrage eigenaar van het koffietentje met de auto naar onze mysterieuze bestemming. We gingen een andere kant op: over de autoweg richting het zuiden van het eiland. We stopten even in het door bossen omringde kantoortje van faciliteitenbeheer om wat tuiniershandschoenen en scharen op te halen. Zij zei haar oude collega's gedag. Een dikke oranje poes gaf mij kopjes. Grote groene ogen leken heel fel in het daglicht. Het was een prachtige winterdag. De zon fel en laag, de lucht fris, de hemel lichtblauw. Rijdend door smalle weggetjes, vingen we soms langs de heuvels even een glimp op van de zee, die opeens heel ver weg leek. We waren vlakbij het Oval gebouw, op een van de hoogste bergen van het eiland. Hier maakten we onze eerste stop. Ik was blij dat ik m'n eigen handschoenen en schaar had meegenomen, want er waren meer enthousiaste deelnemers dan verwacht. Met z'n zevenen volgden we het pad, sommigen gingen de bosjes in.

Het is vreemd dat ik hier al zo vaak ben geweest. En dat ik dacht dat ik zo van de natuur hield. En dat ik dan toch dan toe nooit had opgemerkt wat voor soort planten hier eigenlijk groeien. Mijn oud-collega is een ware expert: "O, dat is een nandina! Die is perfect!" Met haar op pad kwamen steeds weer nieuwe, onontdekte Japanse plantennamen mij ter oren. Het was moeilijk om allemaal te onthouden. Maar ik was geraakt door de schoonheid van en de enorme variatie aan planten en vruchten in Naoshima: hulst-achtige bladeren, smalle blaadjes, loofblad, olijfblad, groen blad, pijnboomtakken, paarse bladeren, oranje bladeren, kleine rode bessen, witte bessen, blauwe bosbes-achtige bessen, oranje rozenbottels, braamachtige planten waar iets vreemds uitgroeide...
Van de ene verbazing viel ik in de andere. Niet alleen wat planten betreft.
We stopten met de auto langs een bospad. Er was een houten trap die naar boven leidde, de bergen in.
"Als ik alleen was geweest, zou ik hier niet naar boven zijn gegaan," zei een van hen met lichte twijfel in haar ogen. Ze zei wat ik dacht.

Over een smal 'pad' dat voornamelijk bestond uit gevallen bladeren klauterden we de berg op. Omringd door wanden van groenblijvende planten en bomen. Organisch ogende bladeren van varens leken net op handen die zouden kunnen gaan bewegen. Het was alsof we in de jungle waren beland en nu, met eventueel wilde dieren op de loer, op zoek waren naar een schat.
En opeens kwam er een einde aan de dikte van de vegetatie. Er was een open plek met een grote elektriciteitskast. De paradox van ons onbedorven paradijs.
Maar toen zagen we daarachter iets dat werkelijk het klimmen waard was.
"Wauw! Dit uitzicht... kende ik nog niet."
Van zo hoog had ik dit gedeelte van het eiland, mijn nieuwe thuis, nog nooit gezien.
De wolken hingen laag, en wierpen een schaduw op het enkele groene rijstveld.
En daarvoor lag het haventje van Tsumuura. Een autootje kwam aanrijden. Mijn huis leek op een klein grijs vierkantje daar aan zee. We konden niet ophouden met kijken, naar onze alledaagse omgeving die opeens heel anders leek. En maakten foto's.
Om zoiets nieuws te kunnen ontdekken moet je soms het avontuur opzoeken.
Gelukkig waren we samen. En er stond een prachtige beloning tegenover...

Tassen vol met planten werden op een grote tafel gegooid. Wat veel verschillende vormen en kleuren! "Maar wat wordt het thema van dit jaar?" was de grote vraag. Aarzelend keek ik naar mijn houten lege kerstkrans. Anderen gingen al fanatiek op zoek naar mooie aanwinsten. Inmiddels waren er veel meer deelnemers bijgekomen. Jong en oud, met z'n allen rondom de tafel zittend op de tatami. Een gasverwarming in de hoek en de koffie (waarvan wij een grote ketel hadden meegekregen van de praatgrage koffiemeneer) hield ons warm. Voor bij de koffie hadden we een prachtige roll cake gekocht bij de allereerste (en getalenteerde!) patissier van Naoshima. Kauwend op de zachte zoetheid vielen mijn ogen op de favoriete planten van de dag: die mooie oranje bessen die hoog in de bomen bij het Park gebouw groeiden, de fluweel paarsgrijze eucalyptusplanten die wij onverwachts aan de kust ontdekten... toen zag ik een prachtige volle olijftak met zwarte olijven eraan. En kregen ideeën voor 'het thema van het jaar' langzaam vorm. Zo rommelden we de hele middag aan met lijmpistolen, planten en bessen. Af en toe even pauze om naar de prachtige creaties van anderen te kijken, of om een blik te werpen op de beestjes die inmiddels uit de plantjes tevoorschijn kwamen. Het was mooie, levendige dag. Met een groepsfoto op het laatst. Zo eindigde Kerstmis op Naoshima.

Het einde van het jaar nadert. Luisterend naar de golven kijk ik in de verte. Het lijkt allemaal zo snel te zijn gegaan... maar wat is er nu eigenlijk gebeurd afgelopen jaar? En wat heb ik gedaan? Tijd is iets dat voorbij stroomt, alles gaat altijd voorbij... en is er wel zoiets als een 'einde'?
In een oud huis in het plaatsje Honmura in Naoshima ligt een bijzonder kunstwerk verstopt. In de donkere hoofdkamer vind je hier een 'zee van tijd': de tatamimatten hebben plaatsgemaakt voor een zwarte stromende waterpoel waarin digitale cijfers in drie kleuren optellen van 1 tot 9 en dan weer terugkeren naar 1. Een 0 bestaat niet. Bovendien telt ieder cijfer op in een ander ritme: sommige gaan snel en andere langzaam. De eerste keer dat ik dit werk bekeek was ik op reis samen met mijn moeder. We waren voor het eerst in Naoshima en deden de een na de andere ontdekking. Maar bij deze Art House bleek even de tijd te vertragen: zo lang konden we, zittend op de houten vloer, staren naar deze steeds weer veranderende cijfers, die voort leken te kabbelen als de golven van de zee. Toen wisten we nog niets van alles wat er nu wel is.

Het was de eerste keer dat ik de Naoshima Hall, het prijswinnende meesterwerk van Sambuichi Hiroshi zou binnengaan. En nu wel met een heel bijzonder doel. Ik was een van de twintig gelukkigen die mee mocht doen aan het 'Time setting event' ter gelegenheid van de vernieuwing van het kunstwerk Sea of Time van Miyajima Tatsuo. Van het begin af aan heb ik een zwak gehad voor dit werk, de mysterieuze cijfers in het donker, verhalen van mensen die je erbij kunt voorstellen. en nu bevonden die mensen van de 120 cijfertjes zich in dezelfde ruimte als ik... althans de meeste van hen. Zij waren bij dit kunstwerk betrokken en kwamen na 20 jaar opnieuw bij elkaar. Al gauw kwam ik bekenden tegen, van het eiland, van mijn werk. En kreeg ik te horen dat ik veel geluk heb gehad, meer dan ik mij van tevoren had voorgesteld. Toen hoorde ik nog iets verbazingwekkenders: "Het zal zo zijn dat je over 20 jaar opnieuw wordt opgeroepen voor een volgende 'Time setting event'. Dan zul je opnieuw naar Naoshima moeten komen! Of misschien woon je er nog..." Er bleek geen sprake te zijn van een eenmalige 'herdenking' van het werk, maar van een soort traditie die zich zou moeten herhalen. Of wij hier over 20 jaar werkelijk met z'n allen weer staan? De tijd zal het leren...

Ondertussen druppelden er steeds meer mensen binnen. Ze verspreidden zich over de grote zaal. Een zaal met een glooiend dak zonder ramen. Zacht licht viel naar binnen door een opening in het plafond. Er waren oude en jonge mensen, en ook veel kinderen. Zag ik daar een paar bekende gezichten van de basisschool? Ook ving ik een paar interessante gesprekken op. Een journalist van een lokale krant sprak met een oudere mevrouw die twintig jaar geleden aan hetzelfde evenement had meegedaan. "Ik snapte er toen nog helemaal niks van, maar het was wel leuk!" was iets dat ze benadrukte. Een gevoel dat sterk verbonden was met de motivatie van Miyajima Tatsuo zelf om het werk te maken, zou ik later begrijpen.

Tijdens zijn presentatie kregen we eerst oude foto's te zien van de eerste time setting en van de transformatie van het verouderde huis naar het huidige kunstwerk. Toen vertelde hij over een belangrijk moment in de creatie van zijn werk. Oorspronkelijk was hij al van plan om 'een zee van tijd' te installeren in het oude huis, met nummertjes die zouden optellen van 1 tot 9 in een zwarte waterpoel. In een oud huis in Honmura, een eenzame plek die, in tegenstelling tot Benesse House, destijds geen enkele relatie had tot het hedendaagse kunstproject op het eiland. In een tijd waarin het hergebruiken van oude huizen voor hedendaagse kunst nog weinig voorkwam, was hij verbaasd over het feit dat hij was aangewezen om hier een werk te maken. In een oud, afgebrokkeld huis in een eenzaam dorpje. Op een dag werd hij uitgenodigd door een oud vrouwtje om een kopje thee te drinken bij haar thuis en was geraakt door deze gastvrijheid tegenover een kunstenaar tot wie zij geen enkele relatie had. Al gauw raakte hij onder de indruk van de warmte van deze 'community'.

En daarom bedacht hij dat het een beetje treurig zou zijn als hij in de woonplaats van deze mensen een kunstwerk zou maken dat geen enkele relatie tot henzelf zou hebben en vervolgens niet geaccepteerd zou worden. Daarom besloot hij om de bewoners van het eiland uit te nodigen en hen te betrekken bij het kunstwerk. Voorheen stelde Miyajima bij zijn andere 'time-setting' werken zelf de snelheid van iedere timer in, maar deze keer liet hij dit aan hen over: iedereen kreeg een timer en een kleine schroevendraaier waarmee zij zelf de snelheid konden instellen. Hoewel zij zich in het begin nog niets bij het kunstwerk konden voorstellen, waren zij (ook aan de foto's te zien!) zichtbaar opgetogen bij de onthulling van het werk. Met een kaart in de hand wijzend naar de 'eigen' timer: "Deze was van mij!" Het idee dat, hoe klein het ook is, ook jij iets hebt betekend voor het geheel. En dat ook nu jouw timer altijd zal blijven doortellen...

Inmiddels bestond het werk in 2018 precies 20 jaar. Daarom werd dit jaar als een keerpunt beschouwd: het was tijd om het werk nieuw leven in te blazen en de 'spirituele betekenis' van het werk voort te zetten. En daar waren wij dan: de 'nieuwe' deelnemers samen met de oude deelnemers. De time setting ging iets anders in z'n werk dan vroeger. Wij kregen geen schroevendraaier, maar een formulier, waarop we konden invullen welke snelheid wij zouden willen op een schaal van 0,5 (razendsnel) tot 10 (bijna tot stilstand). Deze keer dus niet analoog maar digitaal, zoals de kunstenaar vertelde gaat zo het werk met de huidige tijd mee. Maar welke snelheid zou passend zijn voor mij? Ik herinnerde me de eerste keer dat we Kadoya bekeken, ik was met mijn moeder samen. Een lange tijd keken wij naar de steeds veranderende cijfertjes terwijl we de ruimte in ons opnamen, als staren naar de golven naar de zee, waarbij steeds allerlei gesprekken opkomen. "Zou het niet geweldig zijn als je hier later kon werken?" zei ze mij toen. En hier ben ik dan nu, 3 jaar later, wonend en werkend op Naoshima. De tijd gaat hier rustig voorbij... en daarom koos ik voor een cijfer met een rustig tempo, en een cijfer dat een connectie heeft tot ons. Omdat tijd en ruimte ons niet scheidden.

Ietwat nerveus en opgewonden was ik toen ik eenmaal in de rij stond om mijn keuze door Miyajima-sensei te laten vereeuwigen. Ondertussen raakte ik aan de praat met een mevrouw achter mij die twintig jaar geleden ook had meegedaan en wilde weten waar de timer van haar vriendin, die er vandaag helaas niet bij kon zijn, ook alweer verstopt lag. Toen met een jonge vrouw die me vertelde dat ze voor het cijfer 4 had gekozen omdat dit de verjaardag van zowel haar als haar dochtertje is. En toen met een paar leeftijdsgenoten (zowaar!) die ieder hun eigen bijzondere reden hadden om naar dit eiland te verhuizen. Aan het einde van de rij ontmoette ik dan de kunstenaar, die tot mijn verbazing uitvoerig las wat ik op mijn formulier had geschreven en toen een monumentaal grote stempel erbij pakte, in een inktkussen doopte en vervolgens een perfecte rode stempel op mijn certificaat drukte.

Maar ik zou mijn certificaat pas verkrijgen na de deelname aan het theefeestje na afloop, gehouden in een mooie washitsu aan de rand van het gebouw met grote ramen, omringd door rode esdoorn. Naast elkaar zitten op de grond op een zabuton kreeg gelijk iets huiselijks. Onder een kopje thee raakte ik aan de praat met mensen die bijna mijn buren bleken ze zijn: "Wij wonen op het hoekje van de straat, met het beeldje met de kat!" zij de mevrouw en toen begreep ik het gelijk. Ik vertelde over de gedroogde kaki's die ik bij hun in de tuin zag hangen, die zagen er zo lekker uit! Ook kreeg ik te horen over vele reizen, over mooie souvenirs uit Nederland zoals aardewerken huisjes. Het was fijn om op deze manier kennis te maken met andere mensen die op het eiland wonen. De kunstenaar Miyajima dacht er blijkbaar hetzelfde over: hij ging de zaal rond om met elke deelnemer even een praatje te maken. Hij vertelde mij dat hij wel eens in het Kröller Möller Museum was geweest, en liet ons zijn 'originele' shirt onder zijn pak zien. "Dat is zo cool!" riep een van de meisjes bij het zien van dezelfde digitale cijfers als in het kunstwerk.

De digitale cijfers... vanaf januari zullen ze even verstopt worden... En daarna zullen ze opnieuw verschijnen, maar dan met een beetje van ons erin. "Ik kan niet wachten!" bedacht ik me na het afscheid tijdens een wandeling door de straatjes met houten huisjes. De woorden van het meisje tegenover mij aan tafel klonken nog na. "Dit is tot nu toe misschien wel het mooiste dat ik in Naoshima heb gedaan!" Kijkend naar de rode blaadjes, met de blauwe zee tussendoor, ging ik met mijn fiets de heuvel af richting huis.